Fergal Keane / BBC
Uyarı: Bu yazıda, savaş bölgelerindeki çocuklar üzerindeki çatışmaların tesirine dair detaylar ve kimi okuyucuların rahatsız edici bulabileceği yaralanma tasvirleri bulunuyor.
Abdülrahman’ın birinci olarak babası öldürüldü.
Ailenin meskeni İsrail’in hava saldırısına uğradı.
Çocuğun annesi 29 yaşındaki Esma el-Naşhaş “onu dışarı çıkardıklarında kesimlere ayrılmıştı” diye hatırlıyor.
Ardından 16 Temmuz 2024’te Gazze’nin merkezindeki Nuseyrat’ta bulunan okula bir hava saldırısı düzenlendi.
11 yaşındaki Abdülrahman ağır yaralandı.
Doktorlar bacağını kesmek zorunda kaldılar.
Zihinsel durumu kötüleşmeye başladı.
Esma “Saçlarını yolmaya ve kendine sertçe vurmaya başladı” diyor.
“Arkadaşları oynayıp koşuştururken o tek başına oturuyordu. Depresyondaki biri üzereydi.”
Mayıs 2025’te Ürdün’deki bir hastanede Abdülrahman’la karşılaştığımda, içine kapanık ve temkinliydi.
Onlarca çocuk tedavi için Gazze’den Ürdün’e götürülmüştü.
Bana “Gazze’ye geri döneceğiz” dedi.
“Orada öleceğiz.”
Abdülrahman, çatışmalar üzerine neredeyse kırk yıldır yaptığım habercilik sırasında karşılaştığım binlerce travma geçirmiş çocuktan biri.
Bazı yüzler hafızama kazınmış durumda.
Bazılarıyla güya daha dün tanışmış üzereydim.
Günümüzde çocuklara uygulanan dehşetin derinliğini yansıtıyorlar.
- Ukraynalı askerlerin drone travması: ‘Artık inançlı yer diye bir şey yok’
- Rusya, savaşan askerlere kâfi ruhsal dayanak verebiliyor mu?
Gazze’de yüz binlerce çocuk iki yıldan uzun süren bir savaş yaşadı. (Fotoğraflar AFP / Getty Images)
İlki,1980’lerin ortalarında Eritre’deki bir doruktaydı.
Adonai Mikael, Etiyopya’nın napalm saldırısının çocuk kurbanlarından biriydi ve rüzgarın tozları yaralarına savurmasıyla acı içinde ağlıyordu.
Çığlıkları, gözlerindeki saf ıstırap beni, tedavi edildiği çadırdan kaçmaya zorladı.
Birkaç yıl sonra Belfast’ta, IRA tarafından havaya uçurulan babasının tabutunun peşinden yürüyen bir çocuğu hatırlıyorum.
Daha evvel hiç kimsenin gözlerinde bu kadar uzaklıklı bir bakış görmemiştim.
Sierra Leone’deki iç savaş sırasında, sarhoş bir milis tarafından elleri kesilen bir kız çocuğu vardı.
Soweto’dan, kapılarının önünde bir cinayet kurbanının kanını silen annesine yardım eden bir çocuğun manzarası ve Ruanda’da, başka çocukların ona neden “el bombası” dediğini sorduğumda yıkılan bir çocuk. Pişmanlığını her vakit yaşayacağım bir duyarsızlık anı.
Anne ve babasının öldüğü bir patlamada yaralanmıştı.
Rakamlar krizin ne kadar büyük boyutlarda olduğunu gözler önüne seriyor.
Oslo Barış Araştırma Enstitüsü’nün çatışma kayıtlarını nüfus bilgileriyle birleştirerek yaptığı tahlile nazaran, 2024’te 520 milyon çocuk çatışma bölgelerinde yaşıyordu. Bu da dünya genelindeki her beş çocuktan biri manasına geliyor.
Eski çocuk askerler hakkındaki “Shadows into Light” kitabının muharriri Profesör Theresa Betancourt, bunu “İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana yaşanan en büyük insani felaket” diye nitelendiriyor.
Travmanın tesirinin uzun yıllar boyunca devam ettiği ihtarında bulunuyor.
“Küçük çocuklarda gelişmekte olan beyin yapısını etkileyebilir ve öğrenme, davranış, hem fizikî hem de zihinsel sıhhat açısından hayat uzunluğu sürecek problemlere yol açabilir.”
Ancak savaşın çocukların zihni üzerindeki tesirine dair çokça araştırma olduğu göz önüne alınırsa, bu bahiste ne yapılabilir?
Bu soru, milyonlarca çocuğu etkileyen çok sayıda global çatışmanın yaşandığı günümüzde hiç bu kadar manalı olmamıştı.
Ekim ayında Darfur’daki El-Faşer’de annelerinin ve kız kardeşlerinin milisler tarafından tecavüze uğradığını gören Sudanlı çocuklardan, 7 Ekim 2023’te Hamas tarafından İsrail’den kaçırılan ve birçoğu ailelerinin ve komşularının katledilmesine şahit olan gençlere, Şubat 2022’de Rus birlikleri tarafından katledilenler ortasında anne ve babaları bulunan Ukrayna’nın Buça kentindeki çocuklara ve Gazze’de iki yıldan fazla süren savaşa katlanan Abdülrahman üzere yüz binlerce çocuğa kadar.
Yemek yardımı için kuyrukta bekleyen Sudanlılar (AFP / Getty Images)
2025’teki Sudanlı mülteciler (Getty Images)
Kişisel bir durumu açıklamam gerek.
Hem çocukluğumda parçalanmış bir ailede büyüdüğüm hem de yetişkinliğimde savaş ve soykırıma şahit olduğum için travma sonrası gerilim bozukluğu yaşadım.
Çocukken savaş tecrübesi yaşamakla kıyaslanamaz olsa da, belirtilerini çok düzgün biliyorum. Çok telaş, daima tetikte olma hali, makus anıların zihinde belirmesi, kabuslar ve depresyon.
Belirtiler, birkaç sefer hastaneye yatmamı gerektirecek kadar şiddetliydi.
Kişisel tecrübelerim, çocukların nasıl reaksiyon verdiğine ve nasıl tedavi edildiklerine dair ağır bir merak duymama neden oldu.
Surrey Üniversitesi’nden psikoloji profesörü Michael Pluess “Farklı çalışmalarda elde edilen deliller, savaş ve yerinden edilmeye maruz kalmanın ruh sıhhati meseleleri riskini artırdığını hayli sağlam bir halde gösteriyor” diyor.
Suriye’deki savaş mültecilerinin çocukları üzerine uzun vadeli araştırmalar yürüten Pluessw, varsayımlarda bulunmaya karşı uyarıyor.
“Çocukların reaksiyon verme biçimlerinin farklılık gösterdiğini kabul etmek önemli” diyor.
Sonucu etkileyebilecek çeşitli faktörler var.
Çocuk travmatik olaylara ne kadar mühlet maruz kaldı?
Fiziksel olarak yaralandı mı?
Hayatlarındaki değerli birini kaybettiler mi ya da birinin öldürüldüğüne yahut yaralandığına mı şahit oldular?
Olayın akabinde fizikî güvenlikleri sağlandı mı ve duygusal takviye aldılar mı?
Bosna-Hersek’ten, tamamı savaşa maruz kalmış ve yaşları dokuz ila 14 ortasında değişen 2.976 çocuktan oluşan bir kümede yüksek seviyede travma sonrası gerilim bozukluğu ve yas belirtileri tespit edildi.
Bosna – Hersek: Saraybosna’daki çocuklar. (Görseller – Getty Images)
Ancak, bedenin kortizol ve katekolaminler üzere hormonlarla dolup taştığı ve adrenalin ürettiği “toksik stres” ile temaslı uzun vadeli sıhhat problemleri (kalp hastalığı, otoimmün problemleri) riski de bulunuyor.
Ayrıca, bir kuşağın yaşadığı travmanın, sonraki jenerasyonlarda genlerimizin davranış biçiminde değişikliklere yol açıp açmayacağını sorgulayan epigenetik de gelişmekte olan bir araştırma alanı.
Ailemizde travma geçmişi varsa, örneğin ruh sıhhati problemlerine, bağımlılıklara yahut başka sıhhat problemlerine daha yatkın mıyız? Ve bu genetik faktörlerle mi, yoksa aile yapımız ve günlük hayatımızla mı ilgili?
Nesilden nesile travma
Epigenetik, şimdi öğrenilecek çok şey bulunan, deneysel ve tartışmalı bir bilimsel araştırma alanı.
Profesör Pluess, “Travmanın nesiller ortasında aktarıldığına dair birtakım deliller olduğunu düşünüyorum” diyor.
“Bunun bir kısmı ya da büyük bir kısmı biyolojiden çok toplumsal pratikler yoluyla gerçekleşiyor ancak birtakım epigenetik faktörlerin de tesirli olduğuna dair ispatlar var.”
İstanbul Davranış Bilimleri Merkezi Müdürü Prof. Metin Başoğlu ise bu bahiste daha kuşkucu.
Ancak, kimi mizaç özelliklerinin (örneğin, jenerasyonlar boyunca genetik olarak aktarılan yatkınlıklar) kimilerini travmatik olaylara karşı daha savunmasız hale getirebileceğini söylüyor.
Kendi travma sonrası gerilim bozukluğum üzerine bir kitap için araştırma yaparken, bu alanda İngiltere’nin en önde gelen uzmanlarından biri olan, Kraliyet Psikiyatristler Koleji’nin eski lideri Prof. Simon Wessely ile yaptığım bir konuşmayı hatırlıyorum.
Acaba kendi aile geçmişim – büyük büyükbabalarımın İrlanda’daki kıtlık sırasında doğması, büyükannemin 1920’lerdeki savaş tecrübelerinden travma yaşaması, beni travma sonrası gerilim bozukluğuna genetik olarak daha yatkın hale getirmiş olabilir mi diye merak ettim.
Prof. Wesseley bana “Aynı bölgeden, ataları tıpkı yerde doğmuş ve birebir şartlara maruz kalmış temsili bir örneklem kümesini incelemeden bunu bilmenin hiçbir yolu yok” demişti.
“Bunu tek bir kişi üzerinde yapamam. Bence anlaşılması çok daha kolay olan ve birebir vakitte en güçlü olan şey geçmişimizin tesiri. Ve büyüdüğünüz meskenin, sahip olduğunuz ilgi alanlarıyla büyümüş olmanızın, sizde tesir yaratmaması muhakkak imkansız.”
Profesör Pluess, Suriyeli mültecilerin çocukları üzerine uzun vadeli araştırmalar yürüttü ve varsayımlarda bulunmaya karşı uyarıyor. (Fotoğraflar: AFP / Getty Images)
Travmanın bir aile krizi olduğu konusunda daha yaygın bir fikir birliği var.
Bu yalnızca bir çocuğun şahit olduğu yahut atlattığı şeylerle ilgili değil. Yetişkinler üzerindeki tesiri de var.
Profesör Betancourt, “Sadece savaş bölgelerindeki çocuklar yakınlarının mevti ve travmatik ayrılıklarla karşı karşıya kalmıyor” diyor.
“Aynı vakitte kendi travma ve sorunlarını yaşayan yakınları, çocuklarını savaşın dehşetinden muhafazaya ve onlara rehberlik etmeye tam manasıyla uygun olmayabiliyorlar.”
Profesör Pluess’in Suriyeli mültecilerle yaptığı araştırma da bunu destekliyor.
Birden fazla ruhsal bozukluğa karşı savunmasız olduğu tespit edilen çocukların %80’inde ailedeki şartlar kritik değere sahipti.
2022’de yayınlanan, Lübnan’daki Suriyeli mülteciler üzerine yapılan bir çalışmaya yaklaşık 1600 aile katıldı.
Profesör Pluess, çocukların yaşam şartlarının (güvenli barınma, yiyecek ve eğitime erişim gibi) “zihinsel sıhhatleri üzerinde yaklaşık 10 kat daha belirleyici olduğunu” söylüyor.
Hayata daha sağlıklı bir halde ahenk sağlayan çocukların “çok kollayıcı bir toplumsal etrafta yetişmiş olmalarının, anne ve babalarının onları koruyabilmiş olmasının, yakın arkadaşlıklarının ya da münasebetlerinin bulunmasının, okula gidebilmelerinin” savaşa maruz kalmanın olumsuz tesirini azaltmış olabileceğini söylüyor.
Bu bilgi İngiltere’deki kökenleri İkinci Dünya Savaşı’na ve Eylül 1940 ile Mayıs 1941 ortasında sekiz ay süren Alman hava hücumlarını yaşayan çocukların tecrübelerine dayanıyor.
Londra’dan tahliye edilecek çocuklar gaz maskesi tatbikatı yapıyor (Getty Images)
1940’ta kurtardıkları oyuncaklarla çocuklar (Hulton-Deutsch Collection/Corbis – Getty Images aracılığıyla)
İkinci Dünya Savaşı’ndaki hava akınları sırasında Londra’dan tahliye edilen bir küme küçük çocuğun ayakları yeni konutlarında muayene ediliyor. (Fox Photos / Getty Images)
Londra’daki King’s College’tan Profesör Edgar Jones, savaş sırasında Great Ormond Street Çocuk Hastanesi’nde tedavi gören 212 çocuk üzerinde yapılan bir çalışmaya işaret ediyor.
Araştırmacılar, çatışmanın bitmesinden dört yıl sonra, 1949’da çocuklara geri döndüklerinde, sadece %21’inin güzelleştiğini tespit ettiler.
Anne ve babaların hem olumlu hem de olumsuz rolleri değerli bir öge olarak ortaya çıktı.
Profesör Jones, “Bir çocuğun bombardımana verdiği reaksiyonun şiddetinin, anne ve babalarının travmaya verdiği reaksiyondan etkilendiği görüldü. Çocuğun dertlerini ya artırıyor ya da sakinleştiriyordu” diyor.
Korkuyu yenmek ve denetimi sağlamak
Terapi ve ilaç tedavisi bana yardımcı oldu fakat ailemin ve arkadaşlarımın daima takviyesi de çok kıymetliydi.
Sevdiklerimin dayanağı olmadan karanlıktan çıkabileceğime inanmıyorum. Ayrıyeten travmayı hatırlatabilecek her şeyden kaçınmaya da teşvik edildim.
Örneğin, Ruanda soykırımını hatırlatacağından korkarak uzun bir müddet Afrika kıtasına seyahat etmekten kaçındım. Lakin terapistim yavaş yavaş bu kaygıyla yüzleşmemi sağladı.
Birkaç yıl sürdü ancak geri dönebildim ve sevdiğim yerleri ziyaret etmeye devam ediyorum.
Profesör Başoğlu, 1999’da 18 bin kişinin vefatına neden olan Gölcük zelzelesinin mağdurları ortasında Denetim Odaklı Davranışsal Tedavi (CFBT) ismi verilen formülün kullanımına öncülük etti.
Buradaki fikir, bireyin olayın tekrar yaşanması korkusunu denetim altına almasını sağlamak.
Sürekli anne ve babalarına yapışan çocuklarda bu, yalnız uyumaya alışmaları teşvik edilerek denendi.
Profesör Başoğlu “Korkularının üstesinden geldiklerinde, dehşetle bağlı tüm travmatik gerilim yansıları de iyileşir” diyor.
7 Ekim taarruzlarından sonra Hamas esaretinden kurtulan çocuklarla çalışan İsrailli psikologlar da denetim hissinin yine tesis edilmesinin değerini vurguluyor.
Hamas’ın saldırdığı bir kibbutz konutunun sığınağının yakınında yerde bırakılmış bir oyuncak ayı (Getty Images)
Bir çocuk, 7 Ekim saldırısından bu yana rehin tutulanlara adanmış bir pankartın önünden bisikletle geçiyor (AFP / Getty Images)
İsrail’deki Bellinson Hastanesi’ne rehineleri taşıyan birinci helikopterin gelmesinin akabinde bir baba kızını teselli ediyor (Getty Images)
Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi ve Ruh Sıhhati mecmuasında yayınlanan bir makalede, İsrailli uzmanlardan oluşan bir grup, bunun “hayatta kalanlara telaşlarını lisana getirebilecekleri bilgi ve alan ile muhtaçlıklarının ve seslerinin duyulmasını sağlayarak” başarıldığını yazdı.
Ancak başarılı müdahaleler, büyük ölçüde öldürülme yahut sakat bırakılma dehşetinin daima bir gerçeklik olmadığı istikrarlı bir ortam yaratmaya bağlı.
Profesör Pluess “Ayrıca anne ve babalarının yeterli olması, inançlı bir yerde yaşamaları, eğitime erişimlerinin olması, bir rutinlerinin olması, bir ölçü öngörülebilirliğe sahip olmaları gerekiyor” diyor.
Bu, savaşın harap ettiği yerlerde nadiren bulunabilen bir ortam. Ateşkesler bozulur. Cephe çizgileri olduğu üzere kalır. Yerinden edilmiş olanlar kamplarda mahsur kalır.
Ruanda soykırımı
Yine de, inançlı bir yer hakkındaki bu kelamlar, arkadaşım Beata’yı ve istikrarın hayatında yarattığı farkı aklıma getiriyor.
1994’te, Nazi soykırımından bu yana yaşanan en makus toplu katliam olan Ruanda soykırımı yaşandığında 15 yaşındaydı.
Çoğunluğu Tutsi azınlıktan olmak üzere 800 bin kadar insan 100 gün içerisinde katledildi.
Bir muhabir olarak, ortalarında Beata Umubyeyi Mairesse’nin de bulunduğu onlarca yetim çocuğu, acımasız Interahamwe milislerinin kurduğu barikatlardan geçirerek tahliye eden konvoyla birlikte seyahat etmiştim.
Korkunç bir tecrübeydi, bilhassa de aileleri öldürülmüş çocuklar için.
Bir barikattan başkasına giderken, palalı çetelerin saldırıp saldırmayacağını bilmiyorduk.
Yıllar sonra, tecrübelerini araştırırken (daha sonra “Konvoy” isimli bir kitapta yayınlandı) Beata benimle temas kurdu. Sükuneti ve açıklığı beni çok etkilemişti. Şu anda evli ve iki çocuğu var. Fransa’da yaşıyor ve başarılı bir muharrir.
“Bana birinci yardımcı olan şey, soykırımın yaşandığı yerden ayrılıp Fransa’ya gitmek oldu. İnançta, huzurlu bir yerde, tüm maddi gereksinimlerimi karşılayan bir esirgeyici ailedeydim ve psikologla görüşme fırsatı bulmuştum. Eylül ayında okula geri döndüm ve bu da bana yardımcı oldu.”
Ruandalı bir kız, yol kenarında bavullarıyla oturuyor (VCG / Getty Images)
Ruanda’da iç savaşın akabinde günlük hayatlarını sürdüren bir küme insan (Mirrorpix / Getty Images)
Küresel çatışmalar milyonlarca çocuğu etkiledi. 1994’te Ruanda’da 100 gün içinde 800 bin dolayında insan katledildi. (Liaison / Getty Images)
Beata’ya, soykırımdan sağ kurtulan annesi de katıldı. Babası katliamdan evvel ölmüştü.
Sakin görünse de, daima bir kaygı vardı. Bir gece radyoda klasik müzik çalınca paniğe kapıldı. Ruanda radyosunda soykırımın başladığı gece çalınan müziğe emsal bir müzikti bu.
Havai fişekler yahut avcıların silah sesleri yüzünden sınıfında bir sıranın altına saklandı. “Çünkü Fransa’da savaş çıktığını sandım” diyor.
Çocuklarını soykırımın travmatik mirasından korumak için şuurlu bir efor gösterip göstermediğini sordum.
“Çocuklarınıza anlatması güç şeyler var, nasıl insan yerine konulmadığımı, neredeyse tecavüze uğrayacak olmamı. ‘Anlatılamaz’ terimi, çocuklara kıssa anlatırken mana kazanıyor. Onları travmamızla kirletmekten korkuyoruz” cevabını verdi.
Ancak Beata için ayrıntılar çok kıymetli.
“Ruanda hakkındaki tek imgeleri soykırım olmamalı” diyor.
“Onlara çocukluğumdan kıssalar anlattım ve her gittiğimde meyve getirdim ki onlar da lezzet dolu bir ülkeyi keşfedebilsinler.”
Beata dolu dolu ve keyifli bir hayat yaşamasına karşın, hâlâ telaş taşıyor ve uykusuzlukla başa çıkmak için antidepresan kullanıyor.
Ben de ilaç kullanıyorum ve Beata üzere bunu bir yük yahut damga olarak görmüyorum. Bilakis, tedaviye ve ilaca erişebildiğim için kendimi şanslı sayıyorum.
Fergal Keane (sağdan ikinci) Ruanda’daki soykırımdan sonra.
Güvenli bir topluluk oluşturmak da birçok uzman tarafından kritik olarak görülüyor.
Profesör Pluess “Çocuklar sadece ruh sıhhati meselelerinin kurbanı değil” diyor.
Gazze’de çalışan psikologlar bu gereksinimlerin farkındalar.
Sınır Tanımayan Doktorlar’da istekli olarak çalışan Davide Musardo, yazılarında insansız hava araçları ve patlamalar ortasında terapi yapmaya çalışmaktan bahsetmişti.
“Gazze’de hayatta kalmak mümkün ancak travmaya maruz kalma durumu daima bir hal. Her şey eksik, hatta gelecek fikri bile. Beşerler için en büyük acı bugünün olayları, bombalar, çatışmalar ve yas değil, sonrasında yaşananlar. Barış ve tekrar yapılanma konusunda çok az inanç var ve hastanede gördüğüm çocukların gelişimlerinde açıkça gerileme belirtileri vardı.”
Yıkıma uğramış Gazze’de, mevcut ateşkesin kalıcı bir barışa dönüşmesiyle, yine yapılanma, aile hayatının ve eğitimin yine kurulması mümkün. Mümkün ancak kesin değil.
Sudan’da barış görüşmelerini yine başlatma teşebbüsleri var, fakat çok az optimistlik hakim.
Ukrayna’daki savaş ve öbür birçok savaş her gün devam ediyor.
Travma, savaşın kendisi kadar eski.
Çatışma sonrası periyodu düşünen siyasetçiler, gazeteciler ve uzmanlar sık sık “Ölümler durduğunda ne olacak?” diye soruyor. Lakin öbür bir yerde vefatlar devam edecek.
Bu, başlatmadıkları, denetim edemedikleri savaşlara yakalanan çocukların amansız trajedisi.
Travmayı tedavi etme konusunda edinilen tüm bilgilere karşın, insanlık travmanın en önemli nedeni olan savaşın kendisiyle başa çıkmaktan çok uzak.
Katkıda bulunan: Harriet Whitehead
Kaynak: T24
Bir yanıt bırakın